GENÇLİĞİN SESSİZ DÜŞMANI: PSİKOZ! 12-29 YAŞ ARASINA DİKKAT
Kişiyi gerçek dünyadan koparan ve gerçeklik algısını altüst eden "Psikoz", sanılanın aksine sadece bir hastalık değil; şizofreniden travmaya kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan ciddi bir durum. Uzmanlar uyarıyor: Her 100 kişiden 2'si hayatında en az bir kez bu atağı yaşıyor ve belirtiler yıllar öncesinden sinsi bir şekilde başlıyor.
Gençlerde Sosyal İzolasyona Dikkat! Psikozun Ayak Seslerini Nasıl Duyarız?
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi’nden Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, psikozun genellikle 12 ile 29 yaşları arasında ortaya çıktığını vurguladı. Sosyal izolasyon, akademik başarısızlık ve ilgisizlik gibi belirtilerin yıllar içinde yavaş yavaş gelişebileceğine dikkat çeken uzmanlar, "erken tedavi"nin hayati önemini hatırlattı.
Psikoz Nedir, Kimleri Hedef Alır?
Psikoz; düşünce, muhakeme, konuşma ve davranış bozukluklarıyla kendini gösteren bir hastalıklar grubudur. Kişi dünyayı ve gerçekleri hatalı algılamaya başlar. Her ne kadar şizofreni en bilinen türü olsa da, her psikotik vaka şizofreni değildir. İstatistikler, her 100 kişiden 1 veya 2'sinin yaşamı boyunca bir kez bu sürece girdiğini gösteriyor.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Psikozun tek bir sebebi olmasa da, tetikleyici unsurlar oldukça net:
-
Genetik Yatkınlık: Aile geçmişi önemli bir risk faktörü.
-
Madde Kullanımı: Esrar, LSD, amfetamin ve alkol gibi maddeler atağı tetikleyebilir.
-
Travmalar: Savaş, cinsel saldırı veya sevilen birinin kaybı.
-
Tıbbi Durumlar: Beyin tümörleri, felç, Parkinson, Alzheimer ve HIV.
Sinsi Başlangıç: "Silik Belirtileri" Kaçırmayın
Psikoz bazen aniden (akut) başlasa da, çoğu zaman sinsi ilerler. Ailelerin dikkat etmesi gereken "sinyal" niteliğindeki değişimler:
-
Arkadaş çevresinden uzaklaşma (sosyal izolasyon),
-
Derslerde ani düşüş,
-
Konuşma miktarında azalma ve yaşama karşı ilgisizlik.
Tedavi Mümkün mü?
Uzmanlar, ilk ataktan hemen sonra tedaviye başlanmasının sosyal ilişkileri ve işlevselliği koruduğunu belirtiyor. Tedavide iki temel yol izleniyor:
-
İlaç Tedavisi: Halüsinasyon ve sanrıları azaltan antipsikotik ilaçlar.
-
Bilişsel Davranışçı Terapi: Kişinin düşünce yapısını ve hareketlerini değiştirerek hastalığı yönetmesini sağlayan terapi süreci.
Psikoz genç yaşlarda başlıyor!
Psikozun, kişinin gerçeklik algısını bozduğunu belirten uzmanlar, düşünce, muhakeme ve davranışları etkileyen ciddi bir ruhsal sorun olduğunu söylüyor.
Psikozun şizofreni ve benzeri birçok hastalığı kapsayan geniş bir tanım olduğunu aktaran Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Belli başlı bazı durumlar farklı psikoz gelişimlerine yol açabilir. Genetik, uyuşturucu ve uyarıcı maddeler, travmalar, beyni etkileyen yaralanmalar, beyin tümörleri, felçler, Parkinson hastalığı, Alzheimer hastalığı, demans ve HIV psikoza neden olabilir.” dedi. Psikozun genellikle genç yaşlarda ortaya çıktığına ve ilk belirtilerin yıllar içinde yavaş yavaş geliştiğine dikkat çeken Beyaz, erken tanı ve tedavinin, hastalığın yol açabileceği olumsuz etkileri azaltmada kritik rol oynadığını vurguladı.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, psikozun belirtileri, nedenleri, risk faktörleri ve tedavi yöntemleri hakkında bilgi verdi.
Psikoz, kişiyi gerçeklerden koparıyor!
Psikozun, kişiyi gerçeklerden, dış dünyadan koparan, düşünce, muhakeme, konuşma ve davranış problemlerinin görülebildiği hastalıklar grubuna verilen isim olduğunu ifade eden Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Kişinin, düşünceleri, dünyayı ve gerçekleri algılayış biçimi, duyguları, davranışları bu hastalık sebebi ile etkilenir.” dedi.
Psikozun, oldukça geniş bir tanımlama olduğunu ve içerisinde birçok psikiyatrik hastalığı barındırdığını kaydeden Beyaz, “Sanrılı bozukluk, şizofreni, şizoaffektif bozukluk ve maddenin/ilacın yol açtığı psikoz bozukluğu, psikotik bozukluklar sınıfında yer alan bazı hastalıklardır. Psikotik bozuklukların her ne kadar önemli bir bölümünü şizofreni hastaları oluştursa da her psikotik bozukluk tanısı almış kişi şizofreni hastalığına sahiptir anlamına gelmez.” şeklinde konuştu.
Psikoza yol açabilecek bazı farklı hastalıklar ve risk faktörleri var!
Tüm psikoz vakalarının farklı olduğunu dile getiren Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Bu nedenle sebep olan unsur her zaman tam olarak belli değildir. Ancak psikoza yol açabilecek bazı farklı hastalıklar vardır.” dedi.
Uyuşturucu bağımlılığı, uykusuzluk ve diğer çevresel faktörler gibi tetikleyicilerin de etkili olduğuna vurgu yapan Beyaz, şöyle devam etti:
“Bunun yanında, belli başlı bazı durumlar farklı psikoz gelişimlerine yol açabilir. Doktorlar tam olarak neyin psikoza neden olduğunu henüz bilmiyor. Ancak bilinen bazı risk faktörleri var. İlki genetik; psikoz ilişkili genlere sahip olabilirsiniz, ancak bu her zaman psikoz geliştireceğiniz anlamına gelmez. Tetikleyici, bazı reçeteli ilaçlar ve alkol, esrar, LSD ve amfetamin gibi maddeler olabilir. Sevilen birinin ölümü, cinsel saldırı veya savaş psikoza yol açabilir. Travmanın türü ve meydana geldiği yaşınız da psikoz gelişiminde rol oynar. Travmatik beyin yaralanmaları, beyin tümörleri, felçler, Parkinson hastalığı, Alzheimer hastalığı, demans ve HIV psikoza neden olabilir.”
Psikozun tipik bir başlangıcı yok!
Psikozun, tipik bir başlangıcı olmadığına işaret eden Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Bazıları akut, oldukça alevli bir şekilde başlarken, bazıları daha sinsi ve hafif bir başlangıç ile kendilerini gösterebilirler.” dedi.
Ancak ister akut ve alevli başlasın ister daha sönük ve hafif belirtiler ile başlangıç göstersin, genellikle kişilerin ilk ataklarından önceki yıllarda yaşadıkları bazı silik, sinyal niteliğinde belirtiler olabildiğini aktaran Beyaz, “Genellikle yavaş yavaş gösterdikleri sosyal izolasyon, akademik başarıda düşüş, konuşma miktarında azalma, aktivitelere karşı ilgisizlik bu belirtiler arasında sayılabilir. Bu belirtiler yıllar içerisinde yavaş yavaş kendilerini gösterdikleri için, aileler veya çocuğun çevresindekiler kolaylıkla değişimleri göremeyebilirler. Çoğunlukla aileler, daha belirgin değişikliklerin görüldüğü ilk atakta, bir uzmana başvurma ihtiyacı duyarlar.” açıklamasını yaptı.
Her 100 insandan 1 ila 2’si hayatında bir kez psikoza girer!
Çoğunlukla gençlerde görülen bu rahatsızlığın neden özellikle genç yaştaki insanlarda görüldüğünün bilinmediğine değinen Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Her 100 insandan 1 ila 2’si hayatında bir kez psikoza girer. Bu hastalık ilk kez çoğunlukla 12 ve 29 yaşları arasında ortaya çıkar. Erkeklerle kadınlarda aynı oranda görülür.” dedi.
Her depresyon türünde psikoz görülmediği bilgisini paylaşan Beyaz, şunları söyledi:
“Fakat psikotik özellikli depresyonda bu durum karşımıza çıkabilir ve depresif tabloya psikotik özellikler de eşlik eder. Bu psikotik belirtiler sanrı ve varsanılardır. Bu psikotik belirtiler sıklıkla depresif tema ile uyumludur. Yani, suçluluk, yetersizlik, günahkârlık, cezalandırılmaya lâyık olma, kabahatleri yüzünden kendinin veya başkalarının başına felaketlerin geleceği çürüyüp yok olmakta olduğu hezeyanları olabilir. Kulağına kendisini aşağılayan, hakaret eden, iftira atan sesler gelebilir. Çürüyor olduğuna ilişkin pislik kokuları tarzında koku halüsinasyonları söz konusu olabilir. Ciddi boyutta işlevsellik kaybına sebep olabilir.”
Tedaviye erken başlanmak, psikotik bozukluğa bağlı sorunları azaltır!
İlk psikoz atağının ardından vakit kaybetmeden tedaviye başlanması gerektiğini söyleyen Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, “Erken uygulanan tedavi, ilişkileri, gündelik yaşamda meydana gelecek olan olumsuz durumları engellemeye yardımcı olabilir.” dedi.
Tedaviye erken başlanmasının psikotik bozukluk sebebiyle meydana gelebilecek sorunların daha aza inmesine de yardımcı olabileceğini aktaran Beyaz, “Uzmanın tedavi olarak hangi yolu izleyeceği, kişinin durumuna göre belirlenir. Uzman hekim, semptomları aza indirmek için hap, sıvı ya da enjeksiyon halinde antipsikotik ilaçlar reçete edebilir. Bununla birlikte uyuşturucu madde ve alkol kullanımından kaçınılması uzmanın önerebileceği seçenekler arasındadır.” ifadelerini kullandı.
Psikoz durumunda ilaç tedavisi ve bilişsel davranışçı terapi semptomların kontrolünde önemli!
Kişinin kendine ya da diğer insanlara zarar verme riski taşıması ve davranışlarını kontrol edememesi durumunda hastanede tedavi olması gerekebileceğine dikkat çeken Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, sözlerini şöyle tamamladı:
“Psikoz durumunda gerçekleştirilen tedavi yöntemlerinden ilki ilaç tedavisi. Antipsikotik olarak adlandırılan ilaçlarla, hastalığın semptomlarını geçiren kişilerin rahatsızlığı kontrol altında tutulabilir. Bu ilaçlar halüsinasyonlar ve sanrıları aza indirmeye yardımcı olur, bireyin zihinlerini daha açık hale getirir. Bu ilaçlar, rahatsızlığın semptomlarına göre önerilir.
Diğer yöntem bilişsel davranışçı terapi. Hastanın düzenli olarak sağlık danışmanıyla iletişim halinde kalması gerekir. Bu durum kişinin düşünce yapısını ve hareketlerini değiştirme sürecine olumlu yansır. Bu tarz yaklaşım kişilerde kalıcı değişikliklere neden olabilir ve kişilerin, hastalığı daha iyi idare ettiği gözlemlenmiştir. Bu tedavi yönteminin ilaç tedavi yönteminde sonuç vermeyen pek çok psikoz belirtisinde faydalı olduğu da gözlemlenmiştir.” |
